निरञ्जना चन्द र उनका कविताको स्वर
१. पृष्ठभूमि ः कविपरिचय
राष्ट्रिय जनसांस्कृतिक महासङ्घको घटक राष्ट्रिय जनसाहित्यिक सङ्घले विगतका वर्षदेखि नै कविताका क्षेत्रमा साधना गरिरहेका एक जना कविलाई आमन्त्रण गरेर अविरल जनसाहित्य यात्रा कार्यक्रममा उनका छानिएका एक दर्जन कविताको प्रस्तुति र तिनको समीक्षासमेत गराउँदै आएको छ । यही क्रममा २०८३ साउन ९ गतेकोे १११ औँ शृङ्खलामा बर्दियाकी कवि निरञ्जना चन्द ‘निरू’ प्रस्तुत भइन् । सो कार्यक्रममा उनले केही सहयोगीसहित आफ्ना छानिएका १२ ओटा प्रतिनिधि कविता प्रस्तुत गरिन् । राष्ट्रिय जनसाहित्यिक सङ्घकी अध्यक्ष नर्मदेश्वरी सत्यालको अध्यक्षता र इन्चार्ज जीवन घिमिरेको प्रमुख आतिथ्यमा सम्पन्न उक्त कार्यक्रमको सहजीकरण गोपालकुमार मैनालीले गरेका थिए भने वाचित कविताको समीक्षा डा.अमृता शर्माले र कविको परिचय कृष्ण सुवेदी र रमेश पोखरेलले दिएका थिए ।
समकालीन नेपाली कवितामा प्रगतिशील वैचारिक चेतना र नारीमुक्तिको स्वरलाई सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गर्ने कविहरूका लहरमा निरञ्जना चन्द ‘निरू’ एक उल्लेखनीय कविका रूपमा उदाएकी छन् । उनले जीवनका अनुभूत यथार्थ, सामाजिक असमानता, वर्गीय तथा लैङ्गिक विभेद, विद्रोही चेतना र मानवीय स्वतन्त्रताको आकाङ्क्षालाई आफ्ना कविताको मूल विषय बनाएकी छन् । उनका सिर्जनामा भावुकताभन्दा विचारको गहिराइ, व्यक्तिगत अनुभूतिभन्दा सामाजिक सरोकार र परम्परागत नारीचित्रणभन्दा आत्मसम्मानसहितको स्वाधीन नारीचेतनाको उपस्थिति सशक्त रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ ।
निरञ्जना चन्द ‘निरू’को जन्म वि.सं. २०४५ साल असार १८ गते सुर्खेत जिल्लाको सिम्ता गाउँपालिका–४ मा भएको हो । ग्रामीण जीवन, प्रकृतिसँगको निकटता र सामाजिक यथार्थको अनुभवले उनको संवेदनशील व्यक्तित्व निर्माणमा महत्त्वपूूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ । हाल उनी बर्दिया जिल्लाको बाँसगढी नगरपालिका–८ मा बसोबास गर्दै शिक्षण पेसामा आबद्ध छिन् । स्नातकोत्तर (एम.एड.) तहसम्मको अध्ययन पूरा गरेकी निरूले शिक्षण र साहित्यसाधनालाई समानान्तर रूपमा अगि बढाउँदै आएकी छन् ।
कविता सृजनाका दृष्टिले हेर्दा निरूले छोटा कविता, मुक्तक, गजल र फुटकर कविताको सृजना गरेको पाइन्छ । उनका निरूको साइनो (छोटा कवितासङ्ग्रह, २०७६), निरूपण (मुक्तकसङ्ग्रह, २०७७) र वनफूलको विद्रोह (कवितासङ्ग्रह, २०८२) प्रकाशित छन् । यसका अतिरिक्त राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका विभिन्न पत्रपत्रिकामा उनका थुप्रै फुटकर रचना प्रकाशित छन् । यसबाट उनको सिर्जनशीलता निरन्तर रूपमा अगाडि बढिरहेको देखिन्छ ।
यस क्रममा उनले विभिन्न राष्ट्रिय स्तरका प्रतिष्ठित पुरस्कार तथा सम्मान प्राप्त गरेकी छन् । लुम्बिनी प्रदेशस्तरीय कविता प्रतियोगिता (२०७७) मा प्रथम स्थान, नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित राष्ट्रिय कविता महोत्सव (२०७८) मा तृतीय स्थान तथा साहित्य सदन नेपालद्वारा आयोजित राष्ट्रिय कविता महोत्सव (२०८०) मा द्वितीय स्थान प्राप्त गरेर उनले आफ्ना सिर्जनाको गुणस्तर र स्वीकार्यतालाई प्रमाणित गरेकी छन् । यसबाहेक विभिन्न साहित्यिक तथा सामाजिक संस्थाबाट समेत उनी सम्मानित र पुरस्कृत भएकी छन् ।
निरञ्जना चन्द ‘निरू’को साहित्यिक व्यक्तित्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष उनको स्पष्ट वैचारिक प्रतिबद्धता हो । उनी समाजमा विद्यमान् अन्याय, विभेद, उत्पीडन, पितृसत्तात्मक संरचना र असमान शक्तिसम्बन्धप्रति प्रश्न उठाउने सशक्त नारी कविका रूपमा उपस्थित छन् । उनका कवितामा नारी केवल करुणा वा सहानुभूतिको पात्र होइन, बरु आफ्ना अधिकारका लागि सचेत, प्रतिरोधी, सङ्घर्षशील र परिवर्तनको संवाहक पात्रका रूपमा उपस्थित हुन्छे । यही कारण उनका कवितामा नारीवादी चेतना र प्रगतिशील विचारधारा एकअर्काका पूरक बनेर आएका छन् ।
उनको काव्यदृष्टि मानवीय स्वतन्त्रता, समानता, न्याय र सामाजिक रूपान्तरणप्रति प्रतिबद्ध रहेको छ । उनी परम्परागत मूल्य र रुढ धारणाको अन्धानुकरण गर्दिनन्, बरु तिनको आलोचनात्मक समीक्षा गर्दै नयाँ चेतनाको खोजी गर्छिन् । त्यसैले उनका कवितामा विद्रोह विनाशका लागि होइन, न्यायपूर्ण र समतामूलक समाज निर्माणका लागि गरिएको प्रतिरोधका रूपमा देखापरेको छ ।
यसरी हेर्दा निरञ्जना चन्द ‘निरू’ समकालीन नेपाली कवितामा नारीचेतना, प्रगतिशील विचार र सामाजिक रूपान्तरणका आकाङ्क्षालाई सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गर्ने सम्भावनाशील कविका रूपमा परिचित बनेकी छन् । उनका कविताको अध्ययनबाट नेपाली समाजमा नारी अस्तित्व, वर्गीय असमानता, मानवीय स्वतन्त्रता र परिवर्तनको चाहनालाई बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार प्राप्त हुन्छ । उनका कवितामा विचार र कलाको सन्तुलित समन्वय पाइने भएकाले उनी समकालीन नेपाली प्रगतिशील काव्यधाराकी उल्लेखनीय कविका रूपमा स्थापित हुँदै गएकी छन् । यहाँ उनको अविरल साहित्य यात्रामा वाचित कवितालाई मात्र विश्लेषणका लागि लिइएको छ ।
२. निरञ्जनाको अविरल साहित्यिक यात्रा र कविताको स्वर
अविरल जनसाहित्य यात्रामा कवि निरञ्जनाले (१) वनफूल, (२) युगीन प्रतिध्वनि, (३) दिलमाया, (४) अयोग्य योद्धा र पदचापहरू, (५) जीर्ण कवच, (६) निश्चिन्त भएर उठ, (७) सत्तासीन गुनासो, (८) फर्केर आऊ आफ्नै घर, (९) मेरो बस्तीमा घाम किन आएन ?, (१०) मधेसको आँगनमा दहेज, (११) छाउगोठका शरणार्थी सपनाहरू र (१२) गुराँसहरू युद्ध गर्दैनन् गरी १२ ओटा कविता वाचन गरेकी थिइन् । यी सबै उनको वनफूलको विद्रोह कवितासङ्ग्रहमा समेटिएका कविता हुन् । उक्त कार्यक्रममा चन्दले प्रस्तुत गरेका यी कवितामा विविध विषय र शैलीको प्रस्तुति रहेको छ । अविरल जनसाहित्य यात्रामा वाचन गरिने रचनाहरू कविले छनोट गरेर प्रस्तुत गरेका प्रतिनिधि रचनाहरू हुने गरेका छन् । त्यसैले उनका पनि वाचित यी कविताहरू प्रतिनिधि रचना नै हुन् ।
यीमध्ये ‘वनफूल’ राउटे समुदायकी नारीलाई अवलम्बन गरी लेखिएको सबाल्टर्न चेतना र आदिवासी विमर्श गरिएको कविता हो भने ‘युगीन प्रतिध्वनि’ विश्वशान्ति, राष्ट्रवाद र मानवतावादी चेतनासँग सम्बन्धित कविता हो । ‘दिलमाया’ वर्गीय चेतनाका साथ श्रमिक नारी जीवनको यथार्थलाई प्रस्तुत गरिएको कविता हो भने ‘अयोग्य योद्धा र पदचापहरू’ जनयुद्धपछिको सेनासमायोजनमा अयोग्य ठहरिएका लडाकुको बहिष्करणसँग सम्बन्धित कविता हो अनि ‘जीर्ण कवच’ धार्मिक, जातीय एवं सामाजिक विभेदसँग र ‘निश्चिन्त भएर उठ’ युवा चेतना एवं क्रान्ति र परिवर्तनसँग सम्बन्धित कविता हुन् । ‘सत्तासीन गुनासो’ कविता राज्यको असमान एवं अलोकतान्त्रिक व्यवहार र उत्तरदायित्वसँग सम्बन्धित छ भने ‘फर्केर आऊ आफ्नै घर’ राष्ट्रप्रेमका साथै युवाहरूले रोजगारीका लागि प्रवासिनुपर्ने बाध्यता र पहिचानसँग सम्बन्धित छ अनि ‘मेरो बस्तीमा घाम किन आएन ?’ बादी समुदायका पीडा र लैङ्गिक शोषणलाई चित्रण गरिएको कविता हो । ‘मधेसको आँगनमा दहेज’ कविता चाहिँ तराईमा प्रचलित दहेज प्रथा, पितृसत्ता र नारीवादी चेतना भएको कविता हो । ‘छाउगोठका शरणार्थी सपनाहरू’ छाउपडी प्रथाका माध्यमबाट शरीरराजनीति र सांस्कृतिक हिंसाको यथार्थलाई प्रस्तुत गर्ने कविता हो भने ‘गुराँसहरू युद्ध गर्दैनन्’ प्रकृतिलाई मानवीकरण गरी शान्ति, सद्भाव र मानवतावादी चेतना व्यक्त गरिएको कविता हो । यी सबै कविता उनको वनफूलको विद्रोह कवितासङ्ग्रहमा समेटिएका प्रतिनिधि कविता हुन् । यस सङ्ग्रहमा निरूका विविध विषय र विचारका जम्मा ६१ ओटा कविता सङ्कलित छन् । तीमध्ये उनले छनोट गरेर यहाँ १२ ओटा कविता वाचन गरेको देखिन्छ । यहाँ यिनै कवितालाई प्रतिनिधिमूलक कविताका रूपमा लिई विविध दृष्टिले तिनको क्रमशः चर्चा गरिएको छ ।
निरञ्जना चन्द ‘निरू’ को अविरल जनसाहित्य यात्रामा ंवाचित ‘वनफूल’ कविता समकालीन नेपाली प्रगतिशील काव्यधाराको सशक्त प्रतिनिधि रचना हो । यस कवितामा कविले राउटे समुदायकी एक महिलालाई कथावाचक बनाएर सीमान्तकृत समुदायको जीवनयथार्थ, नारी अस्तित्व, सामाजिक विभेद, राज्यको उपेक्षा तथा परिवर्तनको आकाङ्क्षालाई अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त गरेकी छन् । यस कविताको शीर्षक आफैमा प्रतीकात्मक छ । ‘वनफूल’ भनेको जङ्गलमा आफैँ फुलेको, कसैको बगैँचामा हुर्किन नपाएको तर आफ्नै प्राकृतिक सौन्दर्य र अस्तित्व बोकेको फूल हो । यस अर्थमा ‘वनफूल’ राउटे समुदायको मात्र होइन, समाजले बेवास्ता गरेका सम्पूर्ण मानिसहरूको प्रतीक बनेको छ । कविताको प्रारम्भमै राउटे जीवनको पहिचानलाई यसरी प्रस्तुत गरिएको छ–
एक फरक मुसाफिर हुँ म
मेरो दुनियाँ अरूको जस्तो छैन
…म राउटेनी अर्थात् वनकी वनफूल ।
यी पङ्क्तिहरूले कविताको वैचारिक आधार तयार गरेका छन् । यहाँ ‘फरक मुसाफिर’ भनेको केवल भौगोलिक भिन्नता होइन, सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक रूपमा अलग पारिएको समुदायको पहिचान हो । कविले ‘राउटेनी’ शब्द प्रयोग गरेर नारी पहिचानलाई उद्घाटन गरेकी छन् । यसले कवितालाई नारीवादी बनाएको छ । कवितामा राउटे समुदायलाई दया र करुणाको पात्र बनाइएको छैन, बरु उनीहरूको स्वाभिमानलाई सम्मान गरिएको छ–
जङ्गलका स्वघोषित श्री हुन् राउटे
..जङ्गलका राजवंश हुन् राउटे ।
यहाँ ‘राजवंश’ शब्दले इतिहास, स्वाधीनता र गौरवको बोध गराउँछ । समाजले पछाडि पारेको समुदाय भनेर हेरे पनि कवि उनीहरूको आफ्नै सभ्यता र गरिमालाई स्वीकार गर्छिन् । यही दृष्टि प्रगतिशील साहित्यको मानवीय पक्ष हो । कवितामा वर्गीय तथा विकासगत असमानताको चित्रण अत्यन्त मार्मिक रूपमा प्रस्तुत भएको छ–
अभाव र दुःखको धरातलमा बाँचेकी मलाई
थाहा छैन कस्तो हुन्छ बलियो सुख ?
कस्तो हुन्छ उज्यालो परिवेश ?
यहाँ ‘उज्यालो परिवेश’ भौतिक समृद्धि मात्र होइन, शिक्षा, स्वास्थ्य, अवसर र सम्मानको प्रतीक हो । कविले यहाँ एउटा समुदायलाई विकासको मूलधारबाट वञ्चित बनाइएको अवस्थाप्रति प्रश्न उठाएकी छन् । यस कविताको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको परिवर्तनको चाहना हो । यहाँ कविले राउटे वक्ताका माध्यमबाट उनीहरूले आफ्नो संस्कृतिलाई संरक्षण गर्दै सम्मानजनक जीवन बाँच्न चाहेको कुरालाई यसरी व्यक्त गरेकी छन्–
चाहन्छु मेरो दुनियाँ
तिम्रो दुनियाँ जस्तै सभ्य र सुसंस्कृत होस्
छुट्टै संविधानको दस्तावेज होस्
निश्चित ठाउँ र ठहर होस् ।
यी पङ्क्तिहरूले नागरिक अधिकार, पहिचान र राज्यको उत्तरदायित्वको प्रश्न उठाएका छन् । ‘छुट्टै संविधानको दस्तावेज’ ले कानुनी संरक्षण, अस्तित्वको मान्यता र अधिकारको सुनिश्चितताको प्रतीकात्मक अर्थ दिएको छ ।
यस कवितामा मूलतः नारी चेतनाको प्रभावकारी अभिव्यक्ति छ । पितृसत्तात्मक समाजमा महिलाले परिवर्तनको कुरा गर्दा उसलाई संस्कारहीन, उद्दण्ड वा विद्रोहीको आरोप लगाइने सामाजिक यथार्थलाई कविले यहाँ सशक्त रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन् । यहाँ नारीको विद्रोह व्यक्तिगत होइन, न्याय र समानताका पक्षमा गरिएको सामाजिक प्रतिरोधका रूपमा प्रस्तुत छ । कविताले विकासका नाममा गरिने सतही सहानुभूतिमाथि पनि तीव्र व्यङ्ग्य गरेको छ । क्यामरा बोकेर फोटो खिच्न आउने र गरिबीलाई प्रदर्शनको वस्तु बनाउने कुराप्रति यहाँ कडा व्यङ्ग्य छ । सीमान्तकृत समुदायलाई सहयोगभन्दा बढी प्रचारको विषय बनाइने प्रवृत्तिमाथि कविको आलोचना छ ।
यहाँ नारीलाई निरीह पात्र होइन, परिवर्तनको नेतृत्व गर्ने नायिकाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । यही बिन्दुले कवितालाई सशक्त नारीवादी स्वर प्रदान गरेको छ । कविताका अन्त्यमा कविले ‘आऊ ! बाँचौँ समान हैसियतमा र बदलौँ यो दुनियाँ’ भन्दै सङ्घर्षलाई हिंसात्मक नभई मानवीय सहकार्यमा रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन् ।
भाषाशैली, विम्ब र शिल्पका दृष्टिले पनि यो कविता सशक्त छ । भाषा सरल, संवादात्मक र स्वाभाविक छ । प्रश्नात्मक वाक्यहरूको प्रयोगले पाठकलाई आत्ममन्थन गर्न बाध्य बनाउँछ । ‘वनफूल’, ‘अँध्यारो’, ‘उज्यालो’, ‘कोइला’, ‘क्यामरा’, ‘घाम’, ‘भाला’, ‘तीर’ आदि प्रतीकहरूले कविताको वैचारिक गहिराइलाई कलात्मक रूप दिएका छन् । मुक्तछन्दमा रचित यस कवितामा कथात्मकता, संवादात्मकता र घोषणात्मक शैलीको सुन्दर संयोजन पाइन्छ ।
निरञ्जना चन्द ‘निरू’ को वाचित अर्को कविता ‘युगीन प्रतिध्वनि’ समकालीन विश्वको युद्धग्रस्त अवस्था, हिंसाग्रस्त समाज र असमानताले गाँजिएको यथार्थमाथि आधारित एक सशक्त कविता हो । यस कवितामा कविले वर्तमान विश्वका चुनौतीहरू– युद्ध, महामारी, आणविक आतङ्क, भोक, विभेद र सामाजिक असमानतालाई चित्रण गर्दै त्यसको विकल्पका रूपमा शान्ति, मानवता, श्रम, समानता र विश्वबन्धुत्वका पक्षमा स्पष्ट वैचारिक उद्घोष गरेकी छन् । यो कविता व्यक्तिगत अनुभूतिभन्दा पनि सामूहिक चेतनाको कविता हो । यहाँ ‘युगीन प्रतिध्वनि’ शीर्षकले नै समग्र युगको चेतना, पीडा र आकाङ्क्षालाई प्रतिनिधित्व गरेको छ । कविताको प्रारम्भ यसरी भएको छ–
अणु र परमाणुका मुटु थर्काउने हाँकहरूसँगै
भस्मासुर र भाइरसका पटक पटकका विश्वयुद्धहरू
र सिमानाका रक्तरञ्जित कथाहरूले निम्त्याएका
युगीन त्रासदीहरूमा छातीमा अड्याएर जीवन…।
यहाँ ‘अणु र परमाणु’ आणविक अस्त्र र युद्धको प्रतीक हुन् भने ‘भाइरस’ ले कोरोना महामारीजस्ता विश्वव्यापी विपत्तिलाई सङ्केत गरेको छ । ‘भस्मासुर’ पौराणिक मिथकको प्रयोग हो, जसले आफ्नै शक्ति अन्ततः आफ्नै विनाशको कारण बन्ने मानव सभ्यताको विडम्बनालाई जनाउँछ । कविले मिथकीय र समकालीन सन्दर्भलाई एउटै विम्बमा संयोजन गरेर आधुनिक सभ्यताको सङ्कटलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन् । कवितामा निराशा होइन, आशा र पुनर्निर्माणको चेतना प्रस्तुत छ–
पिइदिऊँ घामका लप्काहरू
छाइदिऊँ शीतलता सँगालेर जूनका टुक्राहरू
लाइदिऊँ माला उनेर गुराँसका थुँगाहरू ।
यहाँ घाम, जून र गुराँस प्राकृतिक विम्ब मात्र होइनन्, ऊर्जा, शान्ति, प्रेम र राष्ट्रिय पहिचानका प्रतीक हुन् । विनाशको संसारमा जीवन, प्रकाश र सौन्दर्यको पुनःस्थापनाको आकाङ्क्षा यी पङ्क्तिहरूमा मुखरित भएको छ । यही सकारात्मक दृष्टि कविताको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो । यस कविताको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको राष्ट्रिय चेतनाको अभिव्यक्ति हो ।
विशाल हृदयहरूको खानी
विश्वभूगोलको एक टुक्रा मेरो देश
…
उचालेर चन्द्रसूर्य
म लगाउँछु सिन्दूर
भुइँको एक चिम्टी माटो उठाई
गाउँछु गीत सगरमाथा उचाइको ।
यी पङ्क्तिहरूको अध्ययन गर्दा कविको राष्ट्रप्रेम भावुक राष्ट्रवादमा सीमित देखिदैन । यहाँ ‘चन्द्रसूर्य’, ‘सगरमाथा’ र ‘एक चिम्टी माटो’ नेपालको सार्वभौमिकता, गौरव र सांस्कृतिक अस्मिताका सशक्त प्रतीक बनेका छन् । ‘सिन्दूर’ शब्दले मातृभूमिप्रतिको समर्पण र आत्मीय सम्बन्धलाई सांस्कृतिक अर्थ प्रदान गरेको छ । यहाँ राष्ट्रियता र मानवता परस्पर विरोधी नभएर एकअर्काका पूरक बनेका छन् । कवितामा बुद्धदर्शनलाई विश्वशान्तिको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ–
छोडेर विध्वंसका अस्त्रहरू
आत्मज्ञान विस्फोट गराई कोहिनुर उज्यालामा
गरिदिऊँ बीजारोपण शान्तिका सम्बोधी आँखाहरूको
विश्व ब्रह्माण्डभर गुन्जाएर बुद्धका मन्त्रध्वनिहरू
उडाइदिऊँ सेता परेवाका जोडीहरू ।
यहाँ ‘सम्बोधी आँखा’, ‘बुद्धका मन्त्रध्वनि’ र ‘सेता परेवा’ विश्वशान्तिका सार्वभौमिक प्रतीक हुन् । विशेष गरी ‘आत्मज्ञान विस्फोट’ भन्ने प्रयोग अत्यन्त मौलिक छ । कविले यहाँ आणविक विस्फोटको सट्टा चेतनाको विस्फोट आवश्यक भएको विचार प्रस्तुत गरेकी छन् । यही वैचारिक रूपान्तरणका आग्रहले कवितालाई प्रगतिशील दर्शनसँग जोडेको छ । कविताको अर्को केन्द्रीय विचार सामाजिक समानता र श्रमको सम्मान हो–
आऊ श्रमका पुजारीहरू !
पौरखी जिजीविषा फुलाएर
…रोपिदिऊँ समानताका सुन्दर बोटहरू ।
यहाँ परिवर्तनको आधार कुनै चमत्कार होइन, श्रम हो भन्ने भाव मुखरित छ । ‘श्रमका पुजारी’ ले समाज निर्माण गर्ने किसान, मजदुर, श्रमिक र सिर्जनशील मानिसहरूलाई जनाएको छ । वर्गीय विभेदको अन्त्य गर्दै समानतामूलक समाज निर्माण गर्ने प्रगतिशील साहित्यको मूल आदर्श यी पङ्क्तिहरूमा व्यक्त छ । कवितामा सङ्घर्षलाई सकारात्मक ऊर्जाका रूपमा चित्रण गरिएको छ र सीमान्तीकृत वर्गप्रतिको उत्थानको चेतनालाई प्रकट गरिएको छ । कविताका अन्त्यमा ‘गहिरा खाडल’ पुरिदिने आह्वानले सामाजिक विभाजनको अन्त्य गरी समानतामूलक समाज निर्माणको आकाङ्क्षालाई व्यक्त गरेको छ ।
मुक्तछन्दमा रचित यस कवितामा प्रस्तुत ‘अणु’, ‘परमाणु’, ‘भस्मासुर’, ‘भाइरस’, ‘घाम’, ‘गुराँस’, ‘चन्द्रसूर्य’, ‘सगरमाथा’, ‘बुद्ध’, ‘सेता परेवा’, ‘सतिसाल’ आदि प्रतीक र बिम्बहरूले कवितालाई कलात्मक उचाइ प्रदान गरेका छन् । मिथकीय, राष्ट्रिय र वैश्विक सन्दर्भको संयोजन यस कविताको अर्को उल्लेखनीय कलात्मक उपलब्धि हो । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कविता महोत्सवमा पुरस्कृत समेत भएको यस कविताले निरञ्जना चन्द ‘निरू’को वैचारिक परिपक्वता, प्रगतिशील जीवनदृष्टि र परिवर्तनमुखी काव्यचेतनालाई प्रस्तुत गर्दछ ।
निरञ्जना चन्द ‘निरू’को यस कार्यक्रममा वाचित अर्को कविता हो– ‘दिलमाया’ । यो कविता नेपाली श्रमजीवी महिलाको जीवनसङ्घर्ष, मातृत्व, गरिबी, आत्मसम्मान र अदम्य जीवनशक्तिको सशक्त काव्यचित्र हो । यस कवितामा ‘दिलमाया’ कुनै एक व्यक्तिको नाम मात्र होइन, अभाव, श्रम, पीडा र जिम्मेवारीको बोझ बोकेर पनि जीवनप्रति आशा नत्याग्ने हजारौँ नेपाली महिलाको प्रतिनिधि चरित्र हो । कविले यहाँ एक श्रमिक महिलाको दैनन्दिन जीवनलाई केन्द्रमा राखेर वर्गीय शोषण, आर्थिक विषमता र नारीको सङ्घर्षशील अस्तित्वलाई अत्यन्त मार्मिक र कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरेकी छन् । कविताको प्रारम्भमै दिलमायाको जीवनयथार्थलाई यसरी उद्घाटन गरिएको छ–
भेरी नदीको छेउमा बसेर
फुटालिरहेकी छ ढुङ्गा
ढुङ्गा फुटालेर बनाउँछे मसिना गिट्टी ।
यी पङ्क्तिहरूले केवल श्रमको दृश्यचित्र मात्र होइन, गरिबीले मानिसलाई कति कठोर श्रम गर्न बाध्य बनाउँछ भन्ने सामाजिक यथार्थको उद्घाटन गरेका छन् । ढुङ्गा फुटाउने सन्दर्भ जीवनयापनको कुरा मात्र नभई शोषणकारी सामाजिक संरचनासँगको निरन्तर सङ्घर्षको प्रतिरोध पनि हो । कविले यहाँ बाहिरी श्रमसँगै भित्री पीडालाई अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन्–
गिट्टीसँगै दिनभर मन फुटालेर
सुकाउँछे आँखामा सुन्दर सपनाका बिस्कुनहरू
जोडिरहन्छे रातभर मन सिलाएर कल्पनाका भाग्यरेखाहरू ।
यहाँ ‘मन फुटालेर’, ‘सपनाका बिस्कुन’ र ‘मन सिलाएर’ जस्ता अभिव्यक्तिहरू अत्यन्त सशक्त रूपक हुन् । दिनभर शरीरले श्रम गर्छ भने रातभर मनले भविष्यका सपना सिउँछ । यसरी बाह्य यथार्थ र आन्तरिक आकाङ्क्षाको द्वन्द्वलाई कविले कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गरेकी छन् ।
निरञ्जना चन्दका कवितामा नारी निरीह पात्र होइन, सङ्घर्षकी नायिका हुन्छे । यो विशेषता यस कवितामा पनि स्पष्ट देखिन्छ । कवितामा गहिरो विडम्बना छ । आफ्ना रहरहरू आफैँले मलामी जानुपर्ने अवस्था नारीजीवनको दारुण यथार्थ हो । कवितामा प्रस्तुत ‘चन्द्रमुखी फूल’ आशा र सौन्दर्यको प्रतीक हो भने ‘रहरहरूको मलामी’ अपूर्ण सपना र बाध्यताको रूपक हो । यही विरोधाभासले कवितालाई गहिरो भावात्मक प्रभाव प्रदान गरेको छ ।
कविताको सबैभन्दा मार्मिक पक्ष मातृत्वसँग सम्बन्धित छ । ‘हेर्दै लालाबालाहरूको निर्मल मुहार’, ‘आजको छाक त ट¥यो, भोलिको छाक म कसरी टारूँ ?’ जस्ता पङ्क्तिहरूमा एउटी आमाको मनोविज्ञान अत्यन्त स्वाभाविक रूपमा व्यक्त भएको छ । उसको आफ्नै भोकभन्दा सन्तानको भविष्य ठुलो चिन्ता हो । यो प्रश्न केवल दिलमायाको होइन, गरिबीका चक्रमा बाँचेका लाखौँ श्रमिक महिलाको साझा प्रश्न हो । यही कारण कविता व्यक्तिगत अनुभूतिबाट सामाजिक यथार्थमा रूपान्तरित भएको छ । कवितामा योगमाया र पासाङका प्रसङ्गहरू पनि छन् । यहाँ योगमाया सामाजिक विद्रोह र परिवर्तनकी प्रतीक हुन् भने पासाङ साहस र अठोटको प्रतीकका रूपमा आएकी छन् । यसले दिलमायाको सङ्घर्षलाई व्यक्तिगत सीमाभन्दा माथि उठाएर ऐतिहासिक र सामाजिक महत्त्व प्रदान गरेको छ । कविताका अन्त्यमा गरिबीको चक्रलाई ‘जाँतो’ को प्रतीकबाट व्यक्त गरिएको छ । यहाँ ‘जाँतो’ गरिबी, श्रम र अभावको अन्तहीन चक्रको प्रतीक हो । जाँतो जस्तै दिनहुँ उही दुःख दोहोरिन्छ तर जीवन रोकिँदैन । अन्तिम पङ्क्तिको पुनरावृत्तिले यही चक्रको निरन्तरतालाई अझ प्रभावशाली बनाएको छ ।
यो कविता निरञ्जनाको नारीवादी दृष्टिको उत्कृष्ट उदाहरण हो । यहाँ महिला दयाकी पात्र होइन, श्रम, त्याग, धैर्य र जिम्मेवारीकी केन्द्रबिन्दु बनेकी छ । दिलमाया आफ्ना कठिनाइसँग सम्झौता गर्दिन, बरु श्रममार्फत जीवनलाई अगाडि बढाउँछे । नारीको शक्ति मातृत्वमा मात्र होइन, आर्थिक उत्पादन, सामाजिक जिम्मेवारी र आत्मसम्मानमा पनि निहित हुन्छ भन्ने सन्देश कविताले दिएको छ । यस अर्थमा यो कविता उदार भावुकताभन्दा श्रमशील नारीको यथार्थवादी चित्रणमा आधारित छ ।
कविताको भाषा सरल, आत्मीय र चित्रात्मक छ । ‘ढुङ्गा फुटालेर मन फुटाल्नु’, ‘सपनाका बिस्कुन’, ‘रहरहरूको मलामी’, ‘जुनकिरी आँखाहरू’, ‘दुःखको जाँतो’ जस्ता प्रतीक र विम्बहरूले कवितालाई उच्च कलात्मकता प्रदान गरेका छन् । लोकजीवनका शब्द, प्रकृतिका प्रतीक र श्रमका दृश्यहरूलाई कविले सहज रूपमा एकआपसमा गाँसेकी छन् । मुक्तछन्दको स्वाभाविक प्रवाहले भावलाई अझ प्रभावकारी बनाएको छ ।
निरञ्जनाको ‘अयोग्य योद्धा र पदचापहरू’ कविता क्रान्तिचेतना, राजनीतिक विचलन र पुनर्जागरणको आकाङ्क्षालाई केन्द्रमा राखेर रचिएको सशक्त वैचारिक कविता हो । यस कवितामा कविले कुनै एक व्यक्तिको कथा मात्र भनेकी छैनन्, बरु इतिहास निर्माण गर्ने, परिवर्तनका लागि सङ्घर्ष गर्ने तर समयको राजनीतिक मोडमा निराश, निष्क्रिय वा विस्थापित हुन पुगेका सम्पूर्ण क्रान्तिकारी पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक र वैचारिक अवस्थालाई कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गरेकी छन् । शीर्षकमा रहेको ‘अयोग्य योद्धा’ वास्तविक अयोग्य होइन, राजनीतिक मूल्याङ्कन, सत्ताको दृष्टि वा इतिहासको विडम्बनाले लगाइदिएको आरोपको प्रतीक हो । यसैले यो कविता व्यक्तिको शोकगीत होइन, क्रान्तिकारी चेतनालाई पुनर्जीवित गर्ने आह्वान हो । कविताको आरम्भमै कविले सम्बोधन शैलीमा यसरी सम्बोधन गरेकी छन्–
ए, अयोग्य योद्धा !
निचोरेर आफ्नै मुटु पछ्याउँदै पदचापहरू
बनाउँदै छ्यौ दिलको क्यानभासमा
असरल्ल भविष्यको विशाल मानचित्र ।
यहाँ ‘दिलको क्यानभास’ र ‘भविष्यको विशाल मानचित्र’ अत्यन्त अर्थगर्भित रूपक हुन् । योद्धा अझै पनि भविष्यको सपना देखिरहेको छ तर त्यो सपना व्यवस्थित नभई असरल्ल छ । यसले आदर्श र यथार्थबिचको द्वन्द्वलाई उद्घाटित गरेको छ । ‘पदचाप’ यहाँ सङ्घर्षको निरन्तरता र इतिहासको अवशेष दुवैको प्रतीक बनेको छ । कवितामा क्रान्तिकारी व्यक्तित्वको वर्तमान अवस्था अत्यन्त मार्मिक ढङ्गले चित्रण गरिएको छ—
बगरमा तड्पिरहेको माछा जस्तै
बेचैन मुद्रामा भौँतारिएको मुसाफिर जस्तै
मझदारको गतिहीन डुङ्गा जस्तै पो भइछ्यौ
यी उपमाहरूले बहिष्करणमा परेको लडाकुको अस्तित्वगत सङ्कटलाई मूर्त रूप दिएका छन् । पानीबिनाको माछा, दिशाहीन मुसाफिर र रोकिएको डुङ्गा यी सबै आन्दोलनको उद्देश्य हराएपछि उत्पन्न हुने मानसिक अवस्थाका प्रतीक हुन् । यसरी यस कवितामा कवि निरूले बाह्य घटनाभन्दा भित्री विघटनलाई बढी महत्त्व दिएकी छन् । यस कविताको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष स्मृति र वर्तमानबिचको द्वन्द्व हो । कवितामा इतिहासको स्मरण अत्यन्त ओजपूर्ण ढङ्गले गरिएको छ–
त्यो बेला कसरी बाल्यौ मस्तिष्कमा रातो राँको ?
कसरी बाँध्यौ निधारमा विद्रोहको कालो पट्टी ?
यहाँ ‘रातो राँको’ क्रान्तिकारी चेतनाको प्रतीक हो भने ‘कालो पट्टी’ विद्रोह, प्रतिरोध र अन्यायविरुद्धको सङ्कल्पको विम्ब हो । कविले अतीतका सङ्घर्षलाई महिमामण्डित मात्र गरेकी छैनन्, वर्तमानसँग तुलना गर्दै आत्मसमीक्षाको आवश्यकता पनि देखाएकी छन् । त्यसैगरी यस कवितामा कविले क्रान्तिको मूल्यलाई सम्झाउँदै इतिहासमा प्राप्त उपलब्धि सहज रूपमा आएको नभई असङ्ख्य त्याग र सङ्घर्षबाट आएको हो भन्ने तथ्यको स्मरण गराएकी छन् । यस क्रममा अयोग्य लडाकुको मार्मिक पक्षलाई उनले यसरी प्रस्तुत गरेकी छन्–
अयोग्य योद्धाको टीका लागेपछि निधारमा
निभिगएको दियो पो भयौ
..तिम्रा मुक्तिकामी सपनाहरू धुवाँ भइगए ।
यहाँ ‘निभेको दियो’ र ‘धुवाँ भएका सपना’ दुवै शक्तिशाली प्रतीक हुन् । यहाँ क्रान्तिको ऊर्जा समाप्त भएको होइन, त्यसलाई निष्क्रिय बनाइएको हो भन्ने कुराको अनुभूति गरिएको छ । यस क्रममा कविले आदर्शबाट विचलित राजनीतिक संस्कृतिप्रति अप्रत्यक्ष आलोचना पनि गरेकी छन् र अन्त्यमा निराश क्रान्तिकारीलाई पुनः जाग्न आग्रह गरेकी छन् ।
यस कवितामा एकातिर कवि निरूको नारीवादी दृष्टि अभिव्यक्त भएको देखिन्छ भने अर्कातिर क्रान्तिलाई हिंसाको उत्सवका रूपमा होइन, सामाजिक न्याय, स्वतन्त्रता र समानताको साधनका रूपमा प्रस्तुत गर्ने वर्गीय राजनीतिक चेतना पनि प्रकट भएको छ । क्रान्तिकारी मूल्यबाट भएको विचलनप्रति आत्मालोचना गर्दै पुनः जनपक्षीय बाटो समात्न आग्रह गर्नु यसको प्रमुख विशेषता हो । कविता आदर्श र मूल्यप्रतिको प्रतिबद्धताका पक्षमा उभिएको छ ।
कविताको भाषा ओजपूर्ण, संवादात्मक र आवेगमय छ । सम्बोधन शैली, प्रश्नात्मक वाक्य र प्रेरणात्मक लयले कवितालाई काव्यात्मक ऊर्जा प्रदान गरेका छन् । यहाँ ‘प्वाँख उखेलिएको पन्छी’, ‘रातो राँको’, ‘विद्रोहको कालो पट्टी’, ‘निभेको दियो’, ‘धुवाँ भएका सपना’, ‘खडेरीले खाएको वन’, ‘साङ्लो’, ‘खुला आकाश’ जस्ता विम्बहरूले कविताको भावलाई सशक्त बनाएका छन् । मुक्तछन्दमा लेखिएको यस कविताको आन्तरिक लय निकै प्रभावकारी छ ।
कवि निरञ्जना चन्दको अर्को कविता ‘जीर्ण कवच’ धार्मिक रुढिवाद, जातीय विभेद, श्रमको अवमूल्यन र सामाजिक असमानतामाथि तीव्र वैचारिक प्रहार गर्ने सशक्त प्रगतिशील कविता हो । साहित्य सदन नेपालको राष्ट्रिय कविता महोत्सवमा पुरस्कृत भएको यस कवितामा कविले धर्मका नाममा स्थापित विभेदकारी सोच, वर्णव्यवस्थाले निर्माण गरेको उचनीचको मानसिकता र कर्मभन्दा जन्मलाई श्रेष्ठ ठान्ने सामाजिक संरचनाको आलोचना गरेकी छन् । यो कविता धर्मविरोधी होइन, बरु धर्मका नाममा संस्थागत गरिएको अन्याय र अमानवीयताको विरोध गर्ने कविता हो । यस कविताले मानवता, श्रम, समानता र सामाजिक न्यायलाई नै साँचो धर्मका रूपमा स्थापित गर्न खोजेको छ ।
कविताको शीर्षक ‘जीर्ण कवच’ अत्यन्त अर्थपूर्ण छ । ‘कवच’ सुरक्षा र संरक्षणको प्रतीक हो भने ‘जीर्ण’ विशेषणले त्यसको समय सकिएको, काम नलाग्ने र परिवर्तनको अवरोध बनेको अवस्थालाई जनाउँछ । यस अर्थमा कविताले पुराना, जर्जर र विभेदकारी सामाजिक–धार्मिक मान्यताहरूलाई ‘जीर्ण कवच’ का रूपमा चित्रण गरेको छ, जसलाई त्यागेर नयाँ मानवीय चेतनालाई अँगाल्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ । कविता प्रश्नात्मक र चुनौतीपूर्ण शैलीमा प्रस्तुत छ ।
यहाँ कविले ‘पुजारी बा’ लाई सम्बोधन गर्दै धार्मिक वर्चस्व, पुरातन मानसिकता र विभेदलाई संरक्षण गर्ने सम्पूर्ण प्रवृत्तिप्रति प्रहार गरेकी छन् ।
फगत पहेँलो गेरुवस्त्र धारणले
लाज छोप्छौ कसरी ?
दर्जी दाइले सिलाएको भोटो नपहिरिएसम्म ?
यी पङ्क्तिहरूले श्रमको गरिमालाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । समाजले ‘तल्लो’ ठानेका श्रमिककै श्रमबिना कुनै पनि धार्मिक व्यक्ति पनि पूर्ण हुन सक्दैन भन्ने यथार्थ यहाँ छ । यहाँ ‘दर्जी दाइ’ सम्पूर्ण श्रमिक वर्गको प्रतिनिधि प्रतीक हुन् । कविताको सबैभन्दा सुन्दर मानवीय विम्ब हो कविताको तलको अंश–
दर्जी दाइको सियो धागोले
प्रेम र सद्भाव सिलाउँदै छन् कसरी ?
एकताका माला उन्दै छन् कसरी ?
यहाँ ‘सियोधागो’ कपडा सिउने साधन मात्र होइन, सामाजिक एकता, सहअस्तित्व र मानवीय सम्बन्धको रूपक बनेको छ । कविले श्रमलाई उत्पादनको माध्यमको साथै समाज जोड्ने सांस्कृतिक शक्ति पनि मानेकी छन् । यो अत्यन्त मौलिक र कलात्मक प्रयोग हो ।
उचनीचको अनवरत भजन नरोकिएसम्म
के बजाउँछौ मन्दिरमा शङ्खघण्ट ?
धार्मिक अनुष्ठानभन्दा ठुलो कुरा सामाजिक न्याय हो भन्ने कविताको मूल सन्देश यसमा छ । समाजमा विभेद, छुवाछुत र अन्याय कायम रहँदासम्म पूजाआराधनाले मात्र धर्म पूर्ण हुँदैन भन्ने भाव अभिव्यक्त छ ।
युगौँदेखिका पीडितका आँखाका
आँसुका शुष्क दागहरू नमेटिएसम्म
सोचमा पवित्र नदी नबगेसम्म
तिम्रो धर्तीमा न्यायको जून नउदाएसम्म ।
यहाँ ‘पवित्र नदी’ चेतनाको शुद्धीकरणको प्रतीक हो भने ‘न्यायको जून’ समतामूलक समाजको प्रतीक हो । कविका अनुसार वास्तविक धर्म त्यही बेला सम्भव हुन्छ, जब समाजमा न्याय, समानता र मानवीय गरिमा स्थापित हुन्छ । यस कवितामा प्रगतिशील चेतना प्रखर रूपमा अभिव्यक्त छ । श्रमको सम्मान, जातीय विभेदको विरोध, धार्मिक रुढिवादको आलोचना, मानवतावाद, सामाजिक न्याय र समानताको स्पष्ट पक्षधरता यसमा छ । यो विरोधभन्दा बढी रूपान्तरणको कविता हो ।
कविताको भाषा धारिलो, प्रश्नात्मक र संवादात्मक छ । ‘जीर्ण कवच’, ‘सियोधागो’, ‘ढुस्सीले मक्किएका पाना’, ‘श्रमको हलो’, ‘फूल’, ‘पवित्र नदी’, ‘न्यायको जून’ जस्ता प्रतीकहरूले कवितालाई उच्च कलात्मकता प्रदान गरेका छन् । सम्बोधन, प्रश्न, व्यङ्ग्य र प्रतीकात्मक शैलीको संयोजनले कविताको विचारलाई काव्यात्मक बनाएको छ । मुक्तछन्दको लय स्वाभाविक र प्रभावकारी छ ।
निरञ्जनाको ‘निश्चिन्त भएर उठ’ कविता समकालीन नेपाली प्रगतिशील काव्यधाराको एक ओजस्वी, प्रेरणामूलक तथा परिवर्तनमुखी रचना हो । यस कवितामा कविले विशेषतः युवा पुस्तालाई सम्बोधन गर्दै उनीहरूलाई सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणको अग्रदूत बन्न आह्वान गरेकी छन् । कविता केवल उत्साह जगाउने नारामा सीमित छैन, यसले राष्ट्रिय अस्तित्व, श्रम, जनचेतना, सामाजिक न्याय, वैचारिक प्रतिरोध र ऐतिहासिक जिम्मेवारीलाई जोडेर युवाशक्तिको क्रान्तिकारी भूमिकालाई परिभाषित गरेको छ । यस अर्थमा यो कविता जनवादी, प्रगतिशील र परिवर्तनवादी घोषणापत्र जस्तै देखिन्छ । कविता निकै ऊर्जाशील र प्रतीकात्मक छ । कविले युवालाई यसरी आह्वान गरेकी छन्–
वायु हुनुपर्छ युवा, वायु भएर उठ
आँधी हुनुपर्छ युवा, तुफान भएर उठ !
यहाँ ‘वायु’, ‘आँधी’ र ‘तुफान’ प्राकृतिक शक्ति मात्र होइनन्, परिवर्तनको अदम्य ऊर्जा, गतिशीलता र विद्रोही चेतनाका प्रतीक हुन् । कवि चन्द युवालाई स्थिर, निष्क्रिय र प्रतीक्षारत होइन, परिवर्तनलाई अघि बढाउने सक्रिय शक्ति बन्न प्रेरित गर्छिन् । त्यस्तै कवितामा राष्ट्रिय भूगोललाई वैचारिक चेतनासँग जोडिएको छ । उनले युवाको पहिलो जिम्मेवारी भनेको समाजलाई झक्झक्याउनु र अन्यायका बन्धनहरू तोड्नु हो भन्ने विचार प्रकट गरेकी छन् । कवितामा मिथकीय सन्दर्भको पनि प्रयोग छ–
जीवनका घुमाउरा कालखण्डहरूमा
फनफन्ती घुमेर सुदर्शनचक्रले झैँ
यहाँ ‘सुदर्शनचक्र’ अन्यायको अन्त्य गर्ने शक्ति, विवेक र परिवर्तनको प्रतीक बनेको छ । पौराणिक मिथकलाई समकालीन सामाजिक सन्दर्भसँग जोड्नु कविको उल्लेखनीय कलात्मक विशेषता हो ।
त्यस्तै यस कवितामा लोकसंस्कृतिप्रतिको गहिरो आत्मीयता पनि अभिव्यक्त छ । परिवर्तनको यात्रा आफ्नो सांस्कृतिक जरोसँग जोडिएर मात्र सम्भव हुन्छ भन्ने सन्देश उनले यस कवितामा दिएकी छन् । आधुनिक चेतना र सांस्कृतिक पहिचानको यो समन्वय कविताको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो । यस क्रममा कवितामा श्रमलाई सर्वोच्च मूल्यका रूपमा प्रतिष्ठा प्रदान गरिएको छ–
छातीमा भीष्म प्रतिज्ञा लिएर
हातका रेखामुनि ठेला उठाएर
कर्मको मूल फुटाई
..रगतसँगै पसिना बगाएर
एक सुनामी भएर उठ !
यहाँ ‘हातका रेखामुनि ठेला उठाउनु’ भाग्यभन्दा श्रममा विश्वास गर्ने प्रगतिशील जीवनदृष्टिको प्रतीक हो । ‘भीष्म प्रतिज्ञा’ अटल सङ्कल्पको विम्ब हो भने ‘सुनामी’ व्यापक सामाजिक परिवर्तनको शक्ति हो । कविले यस कवितामा भाग्यवाद होइन, कर्मवादलाई स्थापित गरेकी छन् । यो आत्मपहिचान र आत्मविश्वासको दर्शन हो । आफ्नो माटोमा उभिएर मात्र ठुलो सपना देख्न सकिन्छ भन्ने जीवनदृष्टि यहाँ व्यक्त भएको छ ।
समग्रमा यस कवितामा राष्ट्रिय स्वाभिमान, श्रमको सम्मान, जनचेतना, सामाजिक न्याय, युवाको ऐतिहासिक भूमिका, वैचारिक प्रतिरोध, सांस्कृतिक आत्मपहिचान र परिवर्तनको आकाङ्क्षा व्यक्त भएका छन् । कविले परिवर्तनलाई हिंसात्मक विनाश होइन, सचेत, सङ्गठित र वैचारिक आन्दोलनका रूपमा व्याख्या गरेकी छन् ।
कविताको भाषा अत्यन्त ओजपूर्ण, घोषणात्मक र लयात्मक छ । ‘वायु’, ‘आँधी’, ‘तुफान’, ‘धारिलो कलम’, ‘सुदर्शनचक्र’, ‘भीष्म प्रतिज्ञा’, ‘सुनामी’, ‘माटाको चन्दन’, ‘आशाको राँको’, ‘जाज्वल्यमान हतियार’ जस्ता प्रतीकहरूले कवितालाई उच्च वैचारिक र कलात्मक स्तरमा पु¥याएका छन् । मुक्तछन्दमा लेखिएको यस कविताको ध्वन्यात्मक प्रभाव अत्यन्त सशक्त छ ।
निरञ्जना चन्द ‘निरू’को ‘सत्तासीन गुनासो’ समकालीन नेपालको राजनीतिक, सामाजिक र नैतिक यथार्थमाथि केन्द्रित एक सशक्त वैचारिक कविता हो । यस कवितामा कविले सत्ताको चरित्र, सामाजिक असमानता, जनअपेक्षाको उपेक्षा, लोकतान्त्रिक मूल्यको क्षय तथा परिवर्तनप्रतिको जनआकाङ्क्षालाई गहिरो संवेदनाका साथ अभिव्यक्त गरेकी छन् । शीर्षकमा प्रयुक्त ‘सत्तासीन’ र ‘गुनासो’ शब्दहरू आफैंमा अर्थपूर्ण छन् । यहाँ गुनासो कुनै व्यक्तिगत असन्तुष्टि होइन, जनताको पक्षबाट सत्ता र राज्यव्यवस्थाप्रतिको नैतिक प्रश्न हो । त्यसैले यो कविता प्रतिरोधको मात्र होइन, उत्तरदायित्वको पनि कविता हो । कविताको प्रारम्भ नै प्रतीकात्मक रूपमा भएको छ–
म चिहाइरहेकी छु बत्तीमुनिको अँध्यारोबाट
यो सहरमा कतिखेर प्रदीप्त हुन्छ चेतनाको झिल्को ।
यहाँ ‘बत्तीमुनिको अँध्यारो’ नेपाली समाजको गम्भीर विडम्बनाको प्रतीक हो । उज्यालोको स्रोतकै वरिपरि अन्धकार हुनु भनेको शासन, विकास र लोकतन्त्रको भाषण धेरै भए पनि जनजीवनमा त्यसको प्रभाव नपुग्नु हो । कवि चन्द ‘चेतनाको झिल्को’ को प्रतीक्षामा छिन् । यसले परिवर्तनको मूल आधार भौतिक विकासभन्दा चेतनाको विकास हो भन्ने विचार व्यक्त गर्छ । कवितामा आशा र प्रतिरोध यसरी सँगसँगै अगाडि बढेका छन्–
समयको एउटा क्यानभासमा
सिङ्गो आकाशलाई चुनौती दिएर इन्द्रेणी
कतैबाट धर्तीको बागडोर सम्हाल्न आउला कि ?
यहाँ ‘इन्द्रेणी’ विविधता, सहअस्तित्व र नयाँ सम्भावनाको प्रतीक हो । कवि विनाश होइन, रूपान्तरणको अपेक्षा गर्छिन् । उनी आकाशसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने परिवर्तनकारी शक्तिको प्रतीक्षा गरिरहेकी छन् । यसै क्रममा यहाँ अर्को शक्तिशाली विम्बको प्रयोग भएको छ–
बर्खे झरी चट्याङ लिएर कतैबाट
मातृभूमिको कोखा लुछ्नेहरूका शिरमाथि
वज्रपात लिएर आउला कि !
यहाँ ‘मातृभूमिको कोखा लुछ्नेहरू’ भ्रष्टाचार, शोषण, राष्ट्रहितविरोधी प्रवृत्ति र सत्ताको दुरुपयोग गर्ने शक्तिका प्रतीक हुन् । कवि हिंसाको पक्षमा उभिएकी छैनन्, अन्यायमाथि नैतिक दण्डको अपेक्षा गरेकी छन् । यहाँ ‘वज्रपात’ न्यायको प्रतीक बनेर आएको छ । कविताले अवसरवाद र सतही लोकप्रियतामाथि तीव्र व्यङ्ग्य गरेको छ । त्यस्तै कविताको अर्को उल्लेखनीय पक्ष सीमान्तकृत वर्गप्रतिको गहिरो प्रतिबद्धता हो । उनी यहाँ सत्ता, संसद् वा दरबारतिर होइन, सडक, झुपडी, मजदुर र सुकुम्बासीको जीवनतर्फ फर्किएकी छन् । यही दृष्टि निरञ्जना चन्द ‘निरू’को प्रगतिशील काव्यचेतनाको मूल विशेषता हो ।
उनले यहाँ सञ्चारमाध्यम, राजनीति र राज्यले जनताको वास्तविक पीडा उठाएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि उठाएकी छन् । कवितामा आएको ‘हरेक जेठ पन्ध्रको बजेट’ को सन्दर्भले नीतिगत घोषणाभन्दा व्यावहारिक परिणामप्रति उनको चासो देखाउँछ । कवि चन्द केवल गुनासो मात्र गर्दिनन् परिवर्तन सम्भव छ भन्ने विश्वास पनि व्यक्त गर्छिन् ।
यस कविताको भाषा सरल, प्रतीकात्मक र विचारप्रधान छ । ‘बत्तीमुनिको अँध्यारो’, ‘चेतनाको झिल्को’, ‘इन्द्रेणी’, ‘वज्रपात’, ‘फूल र ज्यावल’, ‘समानताको गीत’, ‘गुराँसको फूल’, ‘प्रभातीय उषा’ जस्ता विम्बहरूले कवितालाई गहिरो कलात्मकता दिएका छन् । प्रश्नात्मक शैली, आत्मसंवाद र निष्कर्षको संयोजनले कविता प्रभावशाली बनेको छ । मुक्तछन्दको प्रवाह स्वाभाविक र भावअनुकूल छ ।
निरञ्जना चन्द ‘निरू’को ‘फर्केर आऊ आफ्नै घर’ कविता राष्ट्रिय अस्मिता, मातृभूमिप्रतिको गहिरो प्रेम, वैदेशिक पलायनको पीडा र आफ्नो माटोसँगको आत्मीय सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको एक सशक्त वैचारिक कविता हो । समकालीन नेपाली समाजको एउटा गम्भीर यथार्थ रोजगारी, अवसर र भविष्यको खोजीमा देश छोड्न बाध्य भएको पुस्ताको मनोदशा यस कविताको मूल विषय बनेको छ । कविताले पलायनको केवल आलोचना गर्दैन, बरु देशप्रतिको भावनात्मक सम्बन्धलाई पुनः जागृत गर्दै ‘फर्केर आऊ आफ्नै घर’ भन्ने आशावादी आह्वान गर्छ । यस अर्थमा यो कविता राष्ट्रवाद, मानवीय संवेदना र प्रगतिशील चेतनाको सन्तुलित संयोजन हो । यस कविताको आरम्भ नै देशभक्तिपूर्ण भावनाबाट भएको छ ।
आँखामा रारा र नसामा भेरी र कर्णाली राखेर
म बाँचेकी छु मनमा मेरै देशको हरियाली राखेर ।
यहाँ ‘रारा’, ‘भेरी’ र ‘कर्णाली’ केवल प्राकृतिक भूगोलका नाम होइनन्, नेपालको सौन्दर्य, जीवनशक्ति र सांस्कृतिक आत्माका प्रतीक हुन् । ‘आँखामा रारा’ भन्नाले स्वप्न र सौन्दर्यलाई जनाउँछ भने ‘नसामा भेरी र कर्णाली’ ले देशप्रतिको गहिरो भावनात्मक प्रवाहलाई अभिव्यक्त गर्छ । कविको राष्ट्रिय चेतना भावुक राष्ट्रवादमा सीमित नभई जीवनकै रक्तसञ्चारसँग जोडिएको छ ।
कवितामा वैदेशिक बसाइ र प्रवासको मनोविज्ञानको मार्मिक अभिव्यक्ति छ । कविताका पङ्क्तिमा आएको ‘मुटु एउटै, माटो फरक’ हुनु भनेको शारीरिक रूपमा विदेशमा भए पनि भावनात्मक रूपमा मातृभूमिसँग जोडिएको अवस्थाको प्रतीक हो । यो प्रवासी नेपालीहरूको साझा संवेदनालाई समेट्ने सशक्त विम्ब हो । कवितामा नेपालको प्राकृतिक सम्पदालाई यसरी मानवीकरण गरिएको छ–
तिलिचो र फोक्सुन्डो रोएको
रारा र फेवा रोएको
यहाँ तिलिचो, फोक्सुन्डो, रारा र फेवा सबै नेपालको प्राकृतिक पहिचानका प्रतीक हुन् । तिनलाई ‘रोएको’ भन्नु प्रकृतिको विनाश मात्र होइन, देशको जनशक्ति विदेश पलायन हुँदा राष्ट्रिय आत्मा नै पीडित भएको अनुभूति हुनु हो । यो अत्यन्त प्रभावकारी मानवीकरण हो । कविताको अर्को उल्लेखनीय पक्ष भनेको सङ्घर्षशील जीवनदृष्टि हो–
म त गर्छु विषमताको सामना
खेलेर दुस्मनका बाउँठेहरूको ताकतसँग ।
यहाँ कवि पलायन होइन, सङ्घर्षका पक्षमा उभिएकी छन् । जीवनका कठिनाइसँग जुध्नु नै स्वाभिमानी नागरिकको कर्तव्य हो भन्ने विचार व्यक्त भएको छ । यहाँ प्रयुक्त ‘बाउँठेहरूको ताकत’ अन्याय, शोषण वा चुनौतीका शक्तिहरूको प्रतीक हो । कविताका यी पङ्क्तिमा नदीहरूसँग गरिएको संवाद कलात्मक र वैचारिक पनि छ–
बगेर कहाँसम्म जान्छ्यौ त्रिशूली तिमी ?
भन भन मेची, महाकाली र कोसी तिमी ?
कहाँसम्म जान्छौ अविरल अविरल ?
फर्केर आउनू अवश्य एक दिन
सम्झिएर आफू जन्मिएको मुहान ।
नदी यहाँ मानिसको रूपक बनेको छ । जसरी नदी अन्ततः आफ्नै स्रोतसँग सम्बन्धित रहन्छ, त्यसरी नै मानिस पनि आफ्नो जन्मभूमिबाट पूर्णतः अलग हुन सक्दैन भन्ने विचार प्रस्तुत गरिएको छ । ‘मुहान’ केवल नदीको उद्गम होइन, जन्मभूमि, संस्कार र पहिचानको प्रतीक पनि हो ।
त्यसैगरी आकाशलाई सम्बोधन गर्दै कविले भनेकी छन्– “ए आकाश, भन कहाँसम्म जान्छन् यी उडिरहने यात्रुहरू ?” यहाँ ‘उडिरहने यात्रुहरू’ विदेसिएका नेपालीहरूका प्रतीक हुन् । उनीहरू जहाँ पुगे पनि अन्ततः आफ्नो माटो, भाषा, संस्कृति र परिवारको स्मृतिबाट अलग हुन नसक्ने यथार्थ कविताले अत्यन्त मार्मिक रूपमा व्यक्त गरेको छ । कविताको यो अत्यन्त संवेदनशील अंशलाई हेरौँ–
ए चहराइरहेका अभावका घाउहरू हो, भन
तिमी कहाँ कहाँ जान्छौ आमाको काख रित्तो बनाएर
बाबाका आँखा रुवाएर ?
यहाँ पलायनको आर्थिक पक्षभन्दा पारिवारिक र भावनात्मक पक्षलाई केन्द्रमा राखिएको छ । ‘आमाको काख रित्तो’ र ‘बाबाका आँखा रुवाएर’ भन्ने अभिव्यक्तिले विदेसिएका सन्तानका कारण परिवारले भोग्ने मानसिक पीडालाई अत्यन्त मार्मिक रूपमा चित्रण गरेको छ ।
यसरी कवि चन्द देशका समस्या लुकाउँदिनन् । उनी स्वीकार गर्छिन् । यहाँ दुःख, अभाव र पीडा छन् तर ती समस्या देश छोड्ने अन्तिम कारण बन्नुहुँदैन भन्ने उनको आग्रह छ । यही सन्तुलित दृष्टिले कवितालाई भावुक राष्ट्रवादभन्दा माथि उठाएको छ । कविताको अन्तिम आह्वान कविताको सार हो–
धोऊ हिमचुलीको कञ्चन पानीले मन
..तर जरुर एक दिन सम्झिएर
फर्किएर आउनू आफ्नै घर ।
यहाँ ‘हिमचुलीको कञ्चन पानी’ आत्मशुद्धि, स्वदेशप्रेम र नयाँ सुरुवातको प्रतीक हो । ‘आफ्नै घर’ ले यहाँ निजी घरलाई होइन, सम्पूर्ण मातृभूमि, आफ्नो समाज र आफ्नै पहिचानलाई जनाएको छ । त्यसैले यस कविताको अन्त्य पनि आशावादी, आत्मीय र प्रेरणादायी बनेको छ ।
यस कविताको भाषा पनि आत्मीय, संवादात्मक र विम्बसमृद्ध छ । ‘रारा’, ‘भेरी’, ‘कर्णाली’, ‘तिलिचो’, ‘फोक्सुन्डो’, ‘फेवा’, ‘त्रिशूली’, ‘मेची’, ‘महाकाली’, ‘कोसी’, ‘हिमचुली’, ‘गुराँसे पाखा’ जस्ता प्राकृतिक प्रतीकहरूले राष्ट्रिय भूगोललाई भावनात्मक काव्यभाषामा रूपान्तरण गरेका छन् । नदी र आकाशसँग गरिएको संवाद, मानवीकरण, प्रश्नात्मक शैली तथा पुनरावृत्तिमूलक आह्वानले कविताको भावप्रवाहलाई प्रभावशाली बनाएका छन् । मुक्तछन्दमा लेखिएको यस कवितामा अन्तर्लय अत्यन्त सशक्त छ ।
निरञ्जना चन्द ‘निरू’ को ‘मेरो बस्तीमा घाम किन आएन ?’ कविता सशक्त नारीवादी, वर्गीय तथा जातीय चेतनाले सम्पन्न प्रगतिशील कविता हो । यस कविताले नेपाली समाजको सीमान्तकृत बादी समुदाय, विशेषतः बादी महिलाको पीडा, यौनशोषण, जातीय विभेद, आर्थिक विवशता र सामाजिक बहिष्करणलाई अभिव्यक्त गरेकोे छ । यहाँ एउटी ‘जुनेली बादी’ केवल एक पात्र मात्र होइन, शताब्दीयौँदेखि शोषित सम्पूर्ण बादी समुदायकी प्रतिनिधि महिला हो । त्यसैले यो कविता व्यक्तिगत कथाभन्दा सामाजिक इतिहासको दस्तावेज बनेको छ ।
यस कविताको शीर्षक नै कविताको केन्द्रीय प्रश्न हो । “मेरो बस्तीमा घाम किन आएन ?” यहाँ ‘घाम’ केवल प्राकृतिक प्रकाश होइन, न्याय, समानता, सम्मान, स्वतन्त्रता, विकास र मानवीय गरिमाको प्रतीक हो । देशमा परिवर्तनका धेरै दाबी भए, आन्दोलन भए, संविधान बने, अधिकारका घोषणाहरू भए तर ती परिवर्तनहरू सीमान्तकृत बस्तीसम्म किन पुगेनन् भन्ने प्रश्न कविले यहाँ उठाएकी छन् । यही प्रश्नले कवितालाई सामान्य करुण भावभन्दा माथि उठाएर राजनीतिक, वैचारिक कविता बनाएको छ । कविताको आरम्भमा प्रकृति परिवर्तनसँग बादी महिलाको तुलना यसरी गरिएको छ—
रिमझिम रिमझिम बर्सात भयो
घनघोर बादल फाट्यो
मेची सुसायो, काली सुसायो
ताराहरू चम्किए, जून मुस्कुरायो ।
तर जुनेली बादी मुस्कुराउन सकिन ।
यही ‘तर’ शब्दले कविताको सम्पूर्ण वैचारिक मोडलाई परिवर्तन गरिदिएको छ । प्रकृतिमा परिवर्तन सम्भव भयो, देशमा परिवर्तनका घोषणाहरू भए तर जुनेलीको जीवनमा परिवर्तन आएन । यो विरोधाभास नै कविताको मूल संरचना हो । समानता कुनै घोषणाले प्राप्त हुँदैन, त्यसलाई रोप्न, हुर्काउन र संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने गहिरो सामाजिक सन्देश यस कवितामा छ । यहाँ प्राकृतिक विपत्ति, गरिबी, जातीय विभेद र सामाजिक संरचनाले सिर्जना गरेको बाध्यताको बनेको छ । एउटी युवतीको यौवन उसको आफ्नै सपना पूरा गर्ने माध्यम बन्नुपर्नेमा शोषणको वस्तु बन्न पुगेको यथार्थलाई कविले यस कवितामा अत्यन्त सशक्त रूपमा व्यक्त गरेकी छन् । कवितामा राजनीतिक परिवर्तनप्रतिको गम्भीर प्रश्न उठाइएको छ–
देशमा पटक पटक
आन्दोलनहरू खहरेझैँ गडगडाहट उर्लिए
वर्गीय मुक्तिका हावाहुन्डरीहरू चले
लैङ्गिक विभेदका धरोहरहरूमा समताका चट्याङ परे ।
यी पङ्क्तिले नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई सङ्केत गरेका छन् । आन्दोलन, लोकतन्त्र, गणतन्त्र, समावेशिता र समानताका नारा बारम्बार उठे तर बादी जस्ता महिलाका जीवनमा कुनै परिवर्तन आएन भन्ने यथार्थ यसमा छ । यस कवितामा बादी समुदायकी महिलाको सम्पूर्ण सामाजिक इतिहास आएको छ र उसप्रतिको सामाजिक अन्याय प्रस्तुत गरिएको छ ।
सन्तुष्टिको लहरा बनिरही,
रित्तिइरही, लुटिइरही ।
..रजस्वलाको रक्तमुच्छेल अवस्थामा पनि लुछिइरही ।
यो नारीवादी चेतनाको चरम अभिव्यक्ति हो । यहाँ स्त्रीलाई शरीर मात्र ठान्ने पितृसत्तात्मक मानसिकताको निर्मम आलोचना गरिएको छ । महिलाको जैविक अवस्थासमेत सम्मान गर्न नसक्ने अमानवीय समाजको यथार्थलाई कविले यहाँ साहसपूर्वक उद्घाटन गरेकी छन् । कविताको अन्त्यमा विचारलाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ–
सखारै आज घर बाहिर निस्किँदै छ जुनेली
भन्दै छ– ‘मेरो बस्तीमा घाम किन आएन ?’
म घाम लाग्ने दिनको खोजीमा अब विगुल फुक्दै छु ।
यहाँ जुनेली अब निरीह पात्र होइन । ऊ प्रश्न गर्ने, प्रतिरोध गर्ने र परिवर्तनको नेतृत्व गर्ने महिला बनेकी छ । ‘विगुल फुक्नु’ भनेको विद्रोह, जागरण र सामाजिक आन्दोलनको प्रतीक हो । यही परिवर्तनले कवितालाई करुणामूलक रचनाबाट सङ्घर्षमूलक र रूपान्तरणमुखी कवितामा रूपान्तरित गरेको छ ।
यो कविता निरञ्जना चन्द ‘निरू’ को नारीवादी चेतनाको एउटा प्रखर उदाहरण हो । यहाँ महिला केवल पीडित होइन, इतिहासको साक्षी, सामाजिक अन्यायको भुक्तभोगी र अन्ततः विद्रोहको संवाहक बनेकी छ । कविले महिला उत्पीडनलाई केवल लैङ्गिक प्रश्नका रूपमा नभई जातीय, वर्गीय र आर्थिक शोषणसँग जोडेर प्रस्तुत गरेकी छन् । यही कारण यो कविता सशक्त नारीवादी कविता बनेको छ ।
कविताको भाषा सरल र प्रभावकारी छ । ‘घाम’, ‘समानताको बोट’, ‘बाध्यताको बाढी’, ‘गिद्धे प्रवृत्ति’, ‘उमेरको बाली’, ‘रित्तिएको भाँडो’, ‘न्यायको सूर्य’, ‘बिगुल’ जस्ता विम्बहरूले कविताको कलात्मक स्तरलाई उच्च बनाएका छन् । प्रकृति, समाज र मानवीय संवेदनालाई एउटै संरचनामा बाँध्ने क्षमता कविको उल्लेखनीय विशेषता हो । प्रश्नात्मक शैली र प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिले कवितालाई थप प्रभावशाली बनाएका छन् ।
निरञ्जना चन्द ‘निरू’ को ‘मधेसको आँगनमा दहेज’ कविता समकालीन नेपाली समाजमा अझै जीवित रहेको दहेज प्रथा, पितृसत्तात्मक मानसिकता, नारीमाथिको सांस्कृतिक हिंसा र लैङ्गिक असमानता विरुद्ध लेखिएको एक सशक्त नारीवादी तथा प्रगतिशील कविता हो । कविताले मधेसको सामाजिक परिवेशलाई आधार बनाए पनि यसको सन्देश कुनै एक भूगोलमा सीमित छैन । यो सम्पूर्ण दक्षिण एसियाली समाजमा विद्यमान दहेज संस्कृतिविरुद्धको विद्रोही घोषणापत्र हो । यसमा कविले एउटी ‘बेटिया’ को पीडामार्फत सम्पूर्ण स्त्रीजातिको आत्मसम्मान, स्वतन्त्रता र अस्तित्वको प्रश्न उठाएकी छन् ।
कविताको आरम्भमा उनले एउटी युवतीको सुन्दर जीवनस्वप्नलाई यसरी चित्रण गरेकी छन्–
मनको आकाशमा बुट्टेदार बादल लिएर
ठुलो वृक्षमुनिबाट हरिया आशाहरू बोकेर
म सुन्दर फूल हुँ ढकमक्क फुलेकी
..म बेटिया हुँ राजकली मधेसकी ।
कवितामा प्रस्तुत ‘सुन्दर फूल’, ‘हरिया आशा’, ‘बुट्टेदार बादल’ जस्ता विम्बहरूले युवतीका स्वाभाविक सपना, प्रेम र भविष्यका आकाङ्क्षालाई चित्रण गरेका छन् तर यी कोमल विम्बहरू केही क्षणमै कठोर सामाजिक यथार्थसँग ठोक्किन्छन् । ‘राजकली’ कुनै एक पात्र मात्र होइन, दहेज संस्कृतिको सिकार बनेकी सम्पूर्ण मधेसी महिलाको प्रतिनिधि स्वर हो । कविताको केन्द्रीय समस्या यसरी प्रस्तुत छ–
दरिद्र मानसिकताका लामा लामा दाह्रा देखाएर
..यहाँ मोलमोलाइ हुँदै छ दहेजको
यो बिहे हो कि युद्धको विभीषिका ?
यहाँ ‘दहेज’ लाई केवल सामाजिक कुरीति नभई मानवताको व्यापारका रूपमा चित्रण गरिएको छ । विवाह, जो प्रेम, विश्वास र समानताको सम्बन्ध हुनुपर्ने हो, त्यो मोलमोलाइमा रूपान्तरित भएको छ । ‘यो बिहे हो कि युद्धको विभीषिका ?’ भन्ने प्रश्न कविताको सबैभन्दा प्रभावकारी वैचारिक प्रश्नमध्ये एक हो । दहेजको क्रूरतालाई कविले यसरी चित्रण गरेकी छन्–
मोलमोलाइ नमिले जिउँदै जल्नुपर्ने
रहरहरू भुटुन झैँ भुटेर काटेर आकाङ्क्षाका पखेटाहरू ।
यहाँ ‘जिउँदै जल्नुपर्ने’ ले दहेजका कारण हुने हत्या, आत्महत्या र मानसिक यातनाको यथार्थलाई सङ्केत गरेको छ । ‘रहरहरू भुटुन झैँ भुटेर’ भन्ने उपमाले महिलाका सपना योजनाबद्ध रूपमा नष्ट गरिने अवस्थालाई अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त गरेको छ ।
यहाँ संस्कार सकारात्मक मूल्य होइन, दमनकारी परम्पराको प्रतीक बनेको छ । कविले परम्पराका नाममा संस्थागत गरिएका महिलाविरोधी संरचनामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएकी छन् । यी कविताका पङ्क्तिहरू विद्रोही र शक्तिशाली अंश हुन्–
तिमी दहेजको षड्यन्त्रमा स्त्रीलाई ‘पराया धन’ ठानेर
..चाहिँदैन तिमीलाई मेरो मनमस्तिष्क
र छोडिदेऊ यहीँ मेरो पाठेघर ।
यहाँ ‘पराया धन’ ले पितृसत्तात्मक अवधारणाको तीव्र प्रतिवाद गरेको छ । अझ महत्त्वपूर्ण कुरा कविले ‘मनमस्तिष्क’ र ‘पाठेघर’ लाई समान रूपमा जोडेर महिलालाई केवल प्रजननको माध्यम ठान्ने मानसिकताको विरोध गरेकी छन् । यो आधुनिक नारीवादी चेतनाको अत्यन्त सशक्त अभिव्यक्ति हो । कविताका अन्त्यमा विद्रोह र सामूहिक आन्दोलनको यसरी आह्वान गरिएको छ–
आऊ, उठ ए मधेसका बेटियाहरू हो !
लछमनिया, जमुनिया र सुनीताहरू
आँखामा विद्रोहको घाम लिएर…।
यहाँ ‘विद्रोहको घाम’ प्रभावकारी प्रतीक हो । यहाँ घामले चेतना, साहस र मुक्तिलाई जनाउँछ । लछमनिया, जमुनिया र सुनीता कुनै व्यक्तिगत नाम मात्र होइनन्, सम्पूर्ण उत्पीडित महिलाका प्रतिनिधि आवाज हुन् । त्यसैले यो निरञ्जना चन्दको समग्र काव्यदर्शनसँग मेल खाने विचार हो ।
यो कविता पनि निरञ्जना चन्द ‘निरू’ को नारीवादी काव्यदृष्टिको सर्वाधिक प्रखर अभिव्यक्तिमध्येको एक हो । यसमा महिला करुणाको पात्र होइन, आफ्नो अधिकारका लागि लड्ने परिवर्तनकारी शक्ति हुन् भन्ने विचार छ । दहेज, ‘पराया धन’ को अवधारणा, पितृसत्तात्मक विवाह प्रणाली, स्त्रीशरीरमाथिको नियन्त्रण र सांस्कृतिक हिंसाजस्ता प्रश्नलाई कविले निर्भीक रूपमा उठाएकी छन् । विशेषतः ‘पाठेघर’ को प्रतीकात्मक प्रयोगले स्त्रीको अस्तित्व, मातृत्व र स्वायत्ततामाथिको अधिकारलाई अत्यन्त प्रभावकारी ढङ्गले स्थापित गरेको छ ।
कवितामा लैङ्गिक समानता, सामाजिक न्याय, परम्परागत शोषणको विरोध, चेतनामूलक विद्रोह र सामूहिक आन्दोलनको स्पष्ट पक्षधरता छ । कविले दहेजलाई व्यक्तिगत समस्या नभई सामाजिक संरचनाको समस्या मानेकी छन् । त्यसैले समाधान पनि व्यक्तिगत सहिष्णुतामा होइन, सामूहिक प्रतिरोध र सामाजिक रूपान्तरणमा खोजेकी छन् । यही प्रगतिशील दृष्टिले कवितालाई गहिरो वैचारिक उचाइ दिएको छ ।
कविताको भाषा भावनात्मक मात्र होइन, विद्रोही र धारिलो पनि छ । ‘मानवता मरेको मण्डप’, ‘ओठमा आलपिन’, ‘पराया धन’, ‘पाठेघर’, ‘विद्रोहको घाम’, ‘दहेजका दैत्य’, ‘मोलमोलाइ’, ‘विषालु वाण’ जस्ता प्रतीकहरूले कवितालाई अत्यन्त प्रभावकारी बनाएका छन् । प्रश्नात्मक शैली, सम्बोधन, व्यङ्ग्य र घोषणात्मक अन्त्यले आन्दोलनकारी स्वरलाई सुदृढ बनाएका छन् ।
निरञ्जना चन्दको ‘छाउगोठका शरणार्थी सपनाहरू’ कविता समकालीन नेपाली नारीवादी कविताको अत्यन्त सशक्त र वैचारिक रचना हो । यस कवितामा सुदूरपश्चिम नेपालमा लामो समयदेखि विद्यमान छाउपडी प्रथालाई केन्द्रमा राखेर स्त्रीमाथि धर्म, परम्परा, अन्धविश्वास र पितृसत्तात्मक संस्कृतिका नाममा गरिँदै आएको अमानवीय उत्पीडनको कठोर चित्र प्रस्तुत गरिएको छ । यो कविता छाउपडीको वर्णन मात्र होइन, मानव अधिकार, स्त्रीअस्तित्व, वैज्ञानिक चेतना र सामाजिक रूपान्तरणको घोषणापत्र पनि हो । ‘छाउगोठका शरणार्थी सपनाहरू’ शीर्षक नै अत्यन्त अर्थगर्भित छ ।
यहाँ ‘छाउगोठ’ एउटा भौतिक संरचना मात्र होइन, स्त्रीलाई समाजबाट बहिष्कृत गरिने सांस्कृतिक कारागारको प्रतीक हो । त्यस्तै ‘शरणार्थी सपनाहरू’ ले आफ्नै समाजभित्र असुरक्षित, विस्थापित र अधिकारविहीन बनाइएका महिलाका आकाङ्क्षाहरूलाई बुझाएको छ । आफ्नै घरमा बस्ने अधिकार खोसिएकी स्त्रीलाई कविले ‘शरणार्थी’ को संज्ञा दिएकी छन् । त्यसकारण शीर्षकमै कविताको वैचारिक धार स्पष्ट देखिन्छ । कविताको प्रारम्भमा कविले एउटी किशोरी वा युवतीको मुखबाट यस्तो प्रश्न उठाएकी छन्–
आमा म कसरी गरौँ
यो छाउपडीको कालकोठरीमा हुलिएर गर्व र गौरवका कुरा ?
यहाँ ‘कालकोठरी’ शब्दले छाउगोठलाई जेल मात्र होइन, मृत्युको प्रतीक्षास्थलका रूपमा चित्रित गरेको छ । जहाँ महिलाको सम्मान, आत्मविश्वास र स्वतन्त्रता सबै कैद गरिन्छ । यही प्रश्नले कवितालाई भावुक होइन, प्रतिरोधी बनाएको छ ।
यहाँ लाग्दैन न्यायको घाम खुसीको जून
लाग्छ त यो अमानवी प्रथाको सनसनी आँधी र हुरी ।
यहाँ ‘घाम’ र ‘जून’ न्याय, समानता र आशाका प्रतीक हुन् भने ‘आँधी’ र ‘हुरी’ अन्धविश्वास र उत्पीडनका प्रतीक हुन् । प्रकृतिका विम्बहरूलाई सामाजिक यथार्थसँग जोड्ने कविको शैली यहाँ पनि प्रभावशाली देखिन्छ । छाउपडीसँग जोडिएको धार्मिक अन्धविश्वासमाथि कविले यस्तो प्रश्न उठाएकी छन्–
कर्णालीले मेरो रजस्वला पखाल्दैन अरे
महाकालीले जिउ धुँदैन अरे ।
यी पङ्क्तिहरूमा ‘अरे’ शब्दको प्रयोगले परम्परागत मान्यतामाथि व्यङ्ग्य गरिएको छ । प्रकृतिका नदीहरूलाई पनि कथित धार्मिक शुद्धताको आधार बनाउने सामाजिक मानसिकताको कविले आलोचना गरेकी छन् ।
यहाँ महिनावारीलाई जैविक प्रक्रिया नभई महिलाको खुसी, आत्मसम्मान र सामाजिक जीवनलाई उजाड बनाउने सांस्कृतिक संरचनाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । कवितामा छाउपडीका कारण महिलाले भोग्ने यौन हिंसाको कठोर यथार्थ पनि यहाँ उद्घाटित छ–
आततायी यौनपिपासुहरूको
आतङ्कमा निर्घात टुक्रिएर…।
..रातमा छाउका रगत लागेका गोरा तिघ्रा कोतर्न आइपुग्छन्
मन नभएका जङ्गली काँडा जस्ता दैत्य सेनाहरू ।
यी पङ्क्तिले छाउगोठलाई केवल एकान्तवासको ठाउँ होइन, महिलाको सुरक्षा गुम्ने अत्यन्त जोखिमपूर्ण स्थानका रूपमा चित्रण गरेका छन् । ‘दैत्य सेना’ पितृसत्तात्मक हिंसाको प्रतीक बनेको छ ।
हुन्छन् छाउहरू
बिहानीको क्षितिज उघ्रिन नपाउँदै गर्भिणी ।
यो अत्यन्त मार्मिक र सामाजिक यथार्थ हो । छाउपडीका कारण हुने यौनहिंसा, बलात्कार र त्यसका परिणामहरूलाई कविले यहाँ एकै पङ्क्तिमा सङ्केत गरेकी छन् । कविताको सबैभन्दा मौलिक पक्ष भनेको देवीसँगको संवाद हो–
हे देवी ! उग्रतारा बडिमालिका
भन तिमी छाउ हुन्छ्यौ कि हुँदिनौ ?
यो प्रश्न धार्मिक अन्धविश्वासमाथिको गहिरो वैचारिक प्रहार हो । देवी पनि स्त्री हुन् भने उनीहरू रजस्वला हुन्छन् कि हुँदैनन् ? यदि हुन्छन् भने महिलालाई अपवित्र किन ठानिन्छ ? यस्तो प्रश्नले कवितालाई उच्च वैचारिक स्तरमा पु¥याएको छ । यस प्रश्नको उत्तर कविताका अन्त्यमा देवीलाई मानवीकरण गरी उनकै मुखबाट भनाइएको छ–
म पनि स्त्री हुँ
रगतमा प्रकृति नबहेसम्म
रजस्वलाको डल्लो नफुटेसम्म
सृष्टि कहाँ सृष्टि रहन्छ र !
यी पङ्क्तिहरू समकालीन नेपाली नारीवादी कविताका सबैभन्दा शक्तिशाली उद्घोषमध्ये एक हुन् । यहाँ रजस्वलालाई अपवित्र होइन, सृष्टिको आधारका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । वैज्ञानिक चेतना र सांस्कृतिक पुनव्र्याख्याको उदाहरण हो यो ।
यो कविता निरञ्जना चन्द ‘निरू’ को नारीवादी दृष्टिको उत्कृष्ट उदाहरण हो । यहाँ महिलालाई ‘अशुद्ध’ ठान्ने धार्मिक–सांस्कृतिक संरचनाको निर्भीक आलोचना गरिएको छ । स्त्रीको शरीर, रजस्वला, मातृत्व र अस्तित्वलाई गरिमामय रूपमा पुनःस्थापित गर्दै कविले महिलाको आत्मसम्मानलाई केन्द्रमा राखेकी छन् । विशेषतः देवीलाई पनि रजस्वला हुने स्त्रीका रूपमा प्रस्तुत गर्नु नेपाली कवितामा अत्यन्त मौलिक र साहसिक वैचारिक हस्तक्षेप हो ।
यस कवितामा अन्धविश्वास, कुरीति, लैङ्गिक विभेद र धार्मिक रुढिवादको स्पष्ट विरोध गरिएको छ । यसको विकल्पका रूपमा कविले वैज्ञानिक चेतना, शिक्षा, सामाजिक जागरण र प्रतिरोधलाई अघि सारेकी छन् । छाउपडीको अन्त्य दया वा कर्मकाण्डबाट होइन, चेतना र सामाजिक आन्दोलनबाट सम्भव हुन्छ भन्ने प्रगतिशील दृष्टि कविताभरि प्रवाहित छ ।
कविताको भाषा भावुक, प्रश्नात्मक र विद्रोही छ । ‘कालकोठरी’, ‘शरणार्थी सपना’, ‘न्यायको घाम’, ‘खुसीको जून’, ‘पवित्र सोचको नदी’, ‘ज्ञानको ज्योति’, ‘चेतनाको राँको’ जस्ता प्रतीकहरूले कवितालाई गहिरो कलात्मकता दिएका छन् । प्रकृति, मिथक, धर्म र सामाजिक यथार्थलाई एउटै संरचनामा संयोजन गर्ने कविको क्षमता उल्लेखनीय छ । देवीसँगको संवादात्मक शैलीले कवितालाई नाटकीय र प्रभावकारी बनाएको छ ।
निरञ्जना चन्द ‘निरू’ को ‘गुराँसहरू युद्ध गर्दैनन्’ कविता उनको काव्यसाधनाको अत्यन्त परिपक्व, प्रतीकात्मक र मानवीय संवेदनाले भरिएको रचना हो । यस कवितामा गुराँस केवल नेपालको राष्ट्रिय फूल होइन, शान्ति, सहिष्णुता, प्रेम, मानवीय सहअस्तित्व, प्रकृतिको नैतिकता र जीवनदर्शनको प्रतीक बनेर उपस्थित भएको छ । यसअघि उनका अधिकांश कविताहरू प्रतिरोध, विद्रोह, सामाजिक अन्याय र नारी उत्पीडनका विरुद्ध केन्द्रित देखिन्छन् भने यस कवितामा पनि त्यही वैचारिक धरातललाई शान्ति र मानवतावादी दृष्टिकोणबाट विस्तार गरिएको छ । यस अर्थमा यो कविता उनको प्रगतिशील चेतनाको अर्को आयाम हो ।
यहाँ “गुराँसहरू युद्ध गर्दैनन्” कविताको शीर्षक नै अत्यन्त अर्थपूर्ण छ । गुराँसले कहिल्यै युद्ध गर्दैन तर मानिसले सभ्यता, धर्म, विचार र सत्ताका नाममा युद्ध सिर्जना गर्छ । कविले यही विरोधाभासलाई यहाँ कविताको केन्द्रमा राखेकी छन् ।
गुराँसहरू मेसिनगन बनाउँदैनन्
बन्दुक समाउन जान्दैनन्
जिन्दावाद र इन्क्लाबका नारा बुझ्दैनन्
सुँघ्दैनन् बारुदको गन्ध ।
यी पङ्क्तिहरू कविताका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वैचारिक अंश हुन् । यहाँ युद्ध, हिंसा र वैचारिक कट्टरताको विरोध गरिएको छ । विशेषतः ‘जिन्दावाद’ र ‘इन्क्लाब’ जस्ता राजनीतिक नाराहरूको उल्लेखले कविले कुनै विशेष विचारधाराको विरोध गरेकी होइनन् बरु हिंसात्मक राजनीतिक संस्कृतिको आलोचना गरेकी छन् । गुराँस कुनै दल, सत्ता वा युद्धको पक्षमा उभिँदैन, ऊ जीवनका पक्षमा उभिन्छ ।
गुराँस अत्यन्त मौलिक विम्ब हो । यो केवल वनस्पति होइन, गाउँको जीवन, श्रम, पीडा र आशासँग गाँसिएको सांस्कृतिक प्रतीक हो । यहाँ प्रकृति र मानिसबिचको सम्बन्धलाई अत्यन्त आत्मीय रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
तिनीहरू शब्द हुन्
युवतीको गलामा फुल्छन् गीत भएर।
तिनीहरू नदी हुन्
युवकको नसामा बग्छन् रगत भएर ।
तिनीहरू आँसु हुन्
वृद्ध बाआमाको हृदय धुन्छन् अश्रुजल भएर ।
यी तीन रूपकले गुराँसलाई सम्पूर्ण जीवनसँग जोडेका छन् । युवती, युवक र वृद्ध तीन पुस्तालाई एउटै प्रतीकले जोडिएको छ । यसले कवितालाई गहिरो मानवीय आयाम प्रदान गरेको छ । कविताको सबैभन्दा प्रभावशाली वैचारिक निष्कर्ष यी तलका पङ्क्तिमा व्यक्त छ–
थाहा छ तिनीहरूलाई
रगतको रङ उनीहरूको रङसँग मिल्दैन
किनकि गुराँसहरू युद्ध गर्दैनन् ।
गुराँस रातो हुन्छ र रगत पनि रातो हुन्छ तर रङ एउटै भए पनि अर्थ फरक हुन्छ भन्ने गहिरो दर्शन प्रस्तुत गरिएको छ यहाँ । गुराँसको रातोपन प्रेम, जीवन र प्रकृतिको रङ हो, रगतको रातोपन हिंसा र मृत्युको । यही तुलना कविताको उच्चतम कलात्मक उपलब्धि हो ।
यो कविता प्रत्यक्ष राजनीतिक नाराभन्दा माथि उठेर मानवतावादी प्रगतिशीलताको पक्षमा उभिएको छ । कविले युद्ध, हिंसा, घृणा, विभाजन र प्रतिशोधको सट्टा प्रेम, सहिष्णुता, सहअस्तित्व र मेलमिलापको पक्ष लिएकी छन् । यहाँ परिवर्तनको माध्यम बन्दुक मात्र होइन, चेतना, कविता, फूल र मानवीय संवेदना हुन् । यही कारण यो कविता विश्वशान्तिको सन्देश बोकेको रचना बनेको छ ।
यस कविताको मूल स्वर शान्ति हो तर नारीवादी संवेदना पनि सूक्ष्म रूपमा यसमा उपस्थित छ । “युवतीको गलामा फुल्छन् गीत भएर” भन्ने अभिव्यक्तिले स्त्रीलाई युद्धको साधन होइन, जीवन, संस्कृति र सिर्जनाको संवाहकका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । यो निरञ्जना चन्द ‘निरू’ को समग्र काव्यदृष्टिसँग मेल खाने विशेषता हो ।
कविताको सबैभन्दा ठुलो शक्ति यसको प्रतीकात्मक संरचना हो । सम्पूर्ण कविता गुराँसको एउटै मूल प्रतीकमा आधारित भएर विकसित भएको छ । गुराँस, बारुद, बन्दुक, रगत, शब्द, नदी, आँसु, गाउँ, डाँडा आदि प्रतीकहरूले कवितालाई बहुअर्थी बनाएका छन् । भाषाशैली सरल भए पनि अत्यन्त काव्यमय छ । मानवीकरण रूपक र विरोधाभासको प्रयोगले कविताको कलात्मक उचाइ बढाएको छ ।
३. निष्कर्ष
उपर्युक्त बाह्रओटै कविताको समष्टिगत अध्ययनबाट निरञ्जना चन्द ‘निरू’ लाई समकालीन नेपाली प्रगतिशील नारीवादी कविताकी एक सशक्त र वैचारिक कविका रूपमा लिन सकिन्छ । उनका कविताहरूका केन्द्रमा केवल महिला छैनन्, राउटे (वनफूल), श्रमिक महिला (दिलमाया), जनयुद्धका विस्थापित योद्धा (अयोग्य योद्धा), बादी महिला (मेरो बस्तीमा घाम किन आएन?), मधेसी युवती (मधेसको आँगनमा दहेज), छाउपडीपीडित महिला (छाउगोठका शरणार्थी सपनाहरू), युवा (निश्चिन्त भएर उठ) र अन्ततः सम्पूर्ण मानवता (गुराँसहरू युद्ध गर्दैनन्) छन् । यस अर्थमा उनको कविता सीमान्तकृत समुदायको सौन्दर्यशास्त्र निर्माण गर्ने दिशातर्फ उन्मुख देखिन्छ । निरूका छानिएका कविता मात्र होइन, प्रायः सबै कविताका पङ्क्ति व्याख्येय छन् ।
विचारका दृष्टिले उनका कवितामा माक्र्सवादी प्रगतिशील चेतना, नारीवादी दृष्टि, मानवतावाद, सामाजिक न्याय, श्रमको सम्मान, सांस्कृतिक प्रतिरोध र वैज्ञानिक चेतनाको सन्तुलित समन्वय पाइन्छ । उनी केवल विरोध गर्दिनन्, विकल्प पनि प्रस्तुत गर्छिन् । उनका पात्रहरू रोएर मात्र बस्दैनन्, विद्रोह गर्छन्, प्रश्न गर्छन्, जाग्छन्, सङ्घर्ष गर्छन् र परिवर्तनको सपना देख्छन् ।
शिल्पगत रूपमा उनका कविताको विशेषता मुक्तछन्दको स्वाभाविक प्रवाह, सशक्त प्रतीक–विम्ब, सम्बोधनात्मक शैली, प्रश्नवाचक अभिव्यक्ति, प्रकृति र सामाजिक यथार्थको संयोजन तथा घोषणात्मक अन्त्य हुन् । कतिपय ठाउँमा वैचारिक आग्रहका कारण कविता वर्णनात्मक देखिए पनि समग्रमा उनका कविताको कलात्मक प्रभाव कमजोर छैन सशक्त नै छ । विशेषतः ‘वनफूल’, ‘मेरो बस्तीमा घाम किन आएन?’, ‘मधेसको आँगनमा दहेज’, ‘छाउगोठका शरणार्थी सपनाहरू’ र ‘गुराँसहरू युद्ध गर्दैनन्’ उनका उच्च स्तरका कविताका रूपमा स्थापित हुन सक्ने सामथ्र्य राख्छन् ।
यसरी निरञ्जना चन्द ‘निरू’ का कविता नेपाली समकालीन कवितामा विचार र संवेदनाको सन्तुलित संयोजन भएका, सीमान्त आवाजलाई केन्द्रमा ल्याउने, नारीमुक्ति र सामाजिक रूपान्तरणलाई काव्यको मूल उद्देश्य बनाउने तथा मानवतावादी भविष्यप्रतिको अटुट आस्था बोकेका सशक्त कविता हुन् । कविताको अध्ययन गर्दा निरू नेपाली कविताको इतिहासमा नारीहस्ताक्षरहरू पारिजात, कुन्ता शर्मा र सुधा त्रिपाठीको उत्तराधिकारी देखिन्छिन् । उनका कविता केवल साहित्यिक सिर्जना होइनन्, सामाजिक चेतनाका दस्तावेज र परिवर्तनका सांस्कृतिक घोषणापत्र पनि हुन् ।
